---
title: "Groby portášów w Valašskiej Bystřici"
description: "Dwa barokowe nagrobki z kamiennymi czaszkami w Valašskiej Bystřici. Jeden przypomina dowódcę portášów Jiříego Křenka i historię całego oddziału."
url: "https://zpusteven.cz/pl/portasske-hroby"
lang: "pl"
latitude: 49.4150836
longitude: 18.1095025
---

![Dwa późnobarokowe nagrobki w Valašskiej Bystřici - piaskowcowe płyty czołowe z wolutami, napisami i kamiennymi czaszkami, z których wyrastają żeliwne krzyże; przed nimi świece na żwirowej rabacie](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8319.avif)

Zabytek • Valašská Bystřice • przy kościele

# Groby portášów

Grób dowódcy straży, która przez blisko dwa wieki pilnowała granicy między Morawami a Węgrami.

- **Oddział portášów:** 1638–1830 (192 lata)
- **Na czele oddziału:** fojt z Bystřice
- **Nagrobki:** koniec XVIII wieku
- **Zabytek:** od 1958 roku

## Grób dowódcy portášów

Przed kościołem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Valašskiej Bystřici, na miejscu dawno zlikwidowanego cmentarza, leżą dziś dwie kamienne tumby z czaszkami na skrzyżowanych piszczelach.

Pod jedną leży **Jiří Křenek, fojt z Bystřice**, który w latach 1769-1791 dowodził portášami; co do drugiej źródła się nie zgadzają.

![Widok od chodnika: dwie tumby z krzyżowymi nagrobkami na żwirowej rabacie na trawniku, za nimi wysoka lipa i kamienna brama cmentarza](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8321.avif)

Groby leżą na trawniku przy kościele, ogrodzone niską barierką.

Dlaczego tu przyjść

### Grób dowódcy wołoskiej straży

Pod jednym z dwóch kamieni przy kościele leży **prawdziwy grób** fojta i lajtnanta Jiříego Křenka - miejsce, gdzie można uczcić pamięć człowieka, który doprowadził oddział portášów do jego szczytowego okresu.

Kiedy przyjechać

### O każdej porze, najlepiej w lipcu

Groby są **dostępne bez ograniczeń przez cały rok**. W drugi weekend lipca odbywają się we wsi **Portášské slavnosti** - pochód, folklor i pokazy w strojach z epoki.

Czego nie pominąć

### Napis, który mówi za zmarłych

Na obu płytach czołowych widnieją te same słowa z biblijnej Księgi Hioba: **„SMILVGTE SE NADEMNAV ASPON WI PRZATELE MOGI”** - zlitujcie się nade mną przynajmniej wy, przyjaciele moi.

![Detal kamiennej czaszki na szczycie płyty nagrobnej, z której potylicy wyrasta żeliwny krzyż](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8316.avif)

![Widok od kościoła: na skośnym wieku tumby jest wykuty napis, w którym czytelne jest PORTASKI LIEUTENANT](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8328.avif)

![Widok z tyłu na obie kamienne czaszki z żeliwnymi krzyżami, w rozmytym tle domy wsi i droga](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8326.avif)

## Historia portášów

Cesarz najął Wołochów, żeby pilnowali gór przed innymi Wołochami. Przetrwało to prawie dwieście lat.

1638: reskrypt z Wiednia

### Stu wiernych Wołochów na niespokojnej granicy

Po 1620 roku na wschodzie Moraw spokoju nie było: powstania wołoskie, najazdy od strony węgierskiej, rabunki w górach. Regularne wojsko w terenie, gdzie ginie z oczu cała zgraja, nie poradzi sobie. Pomóc mogą tylko ludzie, którzy znają góry tak samo dobrze jak zbójnicy, których mają łapać.

Reskryptem z **31 marca 1638 roku** cesarz **Ferdynand III** nakazał morawskiemu hetmanowi ziemskiemu nająć **stu Wołochów** i pilnie przy tym odróżnić rzetelnych od nierzetelnych. Powstał z nich oddział **„wiernych Wołochów”**. Mniej więcej od drugiej połowy XVII wieku zaczęto ich nazywać **portáši**.

Nazwę mają od łacińskiego _porta_, brama: pilnowali górskich przełęczy, które służyły za bramy do kraju i z niego. Oddział zwoływano początkowo tylko w razie potrzeby, głównie w latach najazdów tureckich i kuruckich. W roku **1717** stał się **stałym oddziałem bezpieczeństwa** z lajtnantem na czele.

Służba

### Pięciu w służbie, pięciu w domu - a wyposażenie na własny koszt

Oddział dzielił się na **dziesiętnictwa po dziesięciu ludzi**, między innymi w **Valašskiej Bystřici**, w Velkých Karlovicach, na Rusavie, w Jasennej i w Čeladnej. Służbę pełniono na zmianę: **pięciu ludzi w terenie, pięciu w domu**, po miesiącu się zamieniali. Także ci w domu musieli być w pogotowiu.

W czasach spokoju portáši pilnowali porządku i zwracali uwagę na ryzyko pożaru w chałupach, później łapali dezerterów i eskortowali żołnierzy. Gdy panował pomór bydła, zamykali granicę. Kiedy zatrzymany stawiał opór, wolno go było zabić; odpowiadali potem przed przełożonym, nie przed sądem.

W służbie nocowali w budynkach pańskich, po wsiach albo w budach zwanych čartáky - drewnianych budowlach na wzgórzach, jak ta, która stała też na dzisiejszym [Čartáku pod górą Soláň](https://zpusteven.cz/pl/cartak). Nosili zwykły strój wołoski **bez oznak stopnia**: znali się między sobą. Broń i wyposażenie kupowali sami: rusznicę z długą lufą, pasterską siekierkę valaškę i szablę. Do łapania uciekinierów służył im sznur z ołowianą kulą na końcu.

- **jedno dziesiętnictwo:** 10 ludzi
- **w służbie i w domu:** 5 i 5
- **oznak stopnia:** 0

![Kamienna rzeźba portáša w Jasennej - postać w szerokim kapeluszu i płaszczu przez ramię, w ręku długa strzelba, na kamiennym cokole](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Jasenn%C3%A1,_socha_port%C3%A1%C5%A1e.jpg)

Pomnik portášów w Jasennej - jednej ze wsi z własnym dziesiętnictwem. Foto: [Palickap, Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jasenn%C3%A1,%5Fsocha%5Fport%C3%A1%C5%A1e.jpg), [CC BY 3.0](https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/)

Křenkowie

### Fojt z Bystřice na czele oddziału

W roku **1769** na czele portášów stanął **Jiří Křenek, fojt z Valašskiej Bystřice**. Jego czasy bywają nazywane **szczytowym okresem całego oddziału** - a ród Křenków z Bystřice dał portášom najwięcej ludzi ze wszystkich: dwóch lajtnantów, feldfebla i dziesiętników.

Fojt był we wsi pierwszym człowiekiem - sołtysem, gospodarzem, pośrednikiem między zwierzchnością a wsią. To, że akurat on dowodził zbrojną strażą całego pogranicza, zrobiło z Valašskiej Bystřice naturalne centrum tradycji portášskiej: do dziś ma tu siedzibę odnowione Bystřické desátnictvo, a wieś co roku organizuje Portášské slavnosti.

Stopień lajtnanta pozostał w rodzie Křenków **aż do końca oddziału w 1830 roku**. Jiří Křenek tego nie dożył: zmarł w **1791 roku** i pochowano go przy kościele, do którego chodził. Na wieku jego tumby do dziś czytelny jest stopień **PORTASKI LIEUTENANT** - lajtnant portášów.

![Detal kamiennej czaszki na szczycie płyty nagrobnej, z której potylicy wyrasta żeliwny krzyż](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8316.avif)

Czaszka na nagrobku człowieka, który dowodził oddziałem ponad dwadzieścia lat - od 1769 roku aż do swojej śmierci.

1830: koniec

### Oddział rozwiązano z powodu pieniędzy. Kamienie zostały.

W październiku **1830 roku** oddział został ostatecznie rozwiązany - przede wszystkim z powodu **pieniędzy**. Rolę odegrało i to, że na [pograniczu morawsko-węgierskim](https://zpusteven.cz/pl/trojmezi) było wreszcie spokojniej. Każdy portáš dostał przy zwolnieniu jednorazową odprawę według lat służby.

Po oddziale nie została twierdza ani koszary - tylko nazwiska w księgach metrykalnych, piosenki i parę przedmiotów po muzeach. W Valašskiej Bystřici zostały **dwa nagrobki**. W **1958 roku** państwo wpisało je do rejestru zabytków.

Nagrobki

### Kamień, który skrywa tajemnicę

Oba groby mają postać **kamiennej trumny**, przed którą stoi **płyta piaskowcowa grubości około piętnastu centymetrów** z ramą wolutową. Na jej szczycie siedzi czaszka na skrzyżowanych piszczelach, z której wyrasta żeliwny krzyż.

Kto jest w drugim grobie, nie wiadomo. Kronika parafialna i rejestr zabytków zgadzają się co do **żony Křenka Mariny** (†1781), szereg źródeł turystycznych pisze jednak raczej o synu **Ondřeju**, dziesiętniku portášów i kowalu.

Dziś zmarłych chowa się na cmentarzu za drogą. Nowy cmentarz założyła tam parafia w połowie XIX wieku, między innymi z powodu epidemii tyfusu. Oba groby portášów zostały jednak tam, gdzie były - na trawniku przed kościołem.

- **materiał płyty:** piaskowiec
- **grubość płyty czołowej:** ≈ 15 cm
- **liczba grobów:** 2

![Dwa późnobarokowe nagrobki w Valašskiej Bystřici - piaskowcowe płyty czołowe z wolutami, napisami i kamiennymi czaszkami, z których wyrastają żeliwne krzyże; przed nimi świece na żwirowej rabacie](https://d.zpusteven.cz/place/portaske-hroby/1280/IMG_8319.avif)

Rama wolutowa, płyta z napisem i czaszka z żeliwnym krzyżem - u obu nagrobków tak samo.

Kalendarium

## Od cesarskiego reskryptu po Portášské slavnosti

1. 31. 3. 1638  
### Cesarz najmuje Wołochów  
Ferdynand III nakazuje nająć **stu Wołochów** - powstaje oddział „wiernych Wołochów”, z którego wyrosną **portáši**.
2. 2. poł. XVII w.  
### Straż na niespokojnym pograniczu  
Oddział zwoływany jest zależnie od sytuacji. Pilnuje morawskiej granicy w czasach **najazdów tureckich i kuruckich**, tępi rabusiów i przemytników.
3. 1717  
### Stały oddział  
Portáši stają się **stałym oddziałem bezpieczeństwa**: na czele lajtnant, pod nim feldfebel, młodszy feldfebel i pięciu dziesiętników. Dziesiętnictwo ma też **Valašská Bystřice**.
4. 1769  
### Jiří Křenek na czele  
Porucznikiem oddziału zostaje **fojt z Valašskiej Bystřice**. Jego czasy uchodzą za **szczytowy okres** dziejów portášów.
5. 1791  
### Śmierć lajtnanta  
Jiří Křenek umiera i zostaje pochowany przy kościele w Valašskiej Bystřici. Na **wieku tumby z końca XVIII wieku** widnieje stopień lajtnanta portášów.
6. październik 1830  
### Rozwiązanie oddziału  
Oddział zostaje rozwiązany - głównie z powodu **kosztów** (ponad 67 tysięcy złotych reńskich przez ostatnie dwadzieścia lat). Stopień lajtnanta pozostał w rodzie Křenków aż do końca.
7. 1958  
### Zabytek  
Oba groby zostają wpisane do rejestru **zabytków chronionych przez państwo**.
8. listopad 2003  
### Portáši wracają  
Miłośnicy historii wojskowej zakładają współczesny **Valašský sbor portášský**; pierwszą jednostką jest **Bystřické desátnictvo**.
9. dziś  
### Portášské slavnosti  
W drugi weekend lipca odbywają się we wsi **Portášské slavnosti** - pochód, folklor, jarmark i pokazy w strojach z epoki.

Wizyta

## Przystanek przy kościele w Valašskiej Bystřici

Groby leżą na trawniku przed kościołem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, parę kroków od przystanku Valašská Bystřice, střed i od urzędu gminy. Dostępne są o każdej porze i za darmo.

### Gdzie to dokładnie jest

#### Przed kościołem Wniebowzięcia NMP, w centrum wsi

Valašská Bystřice leży w dolinie rzeczki Bystřice, około **6,5 km na południowy zachód od Rožnova** pod Radhoštěm. Nagrobki są na trawniku między kościołem a drogą, na miejscu **zlikwidowanego cmentarza** - dzisiejszy cmentarz jest naprzeciwko, za kamiennym murem.

##### Otevřít v mapách

[Mapy.com](https://mapy.com/pl/zakladni?x=18.1095025&y=49.4150836&z=17&source=coor&id=18.1095025,49.4150836) · [Google Maps](https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=49.4150836,18.1095025)

##### Inne miejsca w okolicy

[Kule z Vidče](https://zpusteven.cz/pl/videcske-koule) · [Rysová](https://zpusteven.cz/pl/rysova) · [Aleje na Hradisku](https://zpusteven.cz/pl/aleje-na-hradisku) · [Ruiny zamku Rožnov](https://zpusteven.cz/ruiny-zamku-roznov) · [Kominy na terenie Tesli](https://zpusteven.cz/pl/kominy-tesla) · [Kościół Wszystkich Świętych](https://zpusteven.cz/kosciol-wszystkich-swietych-roznov) · [Willa Jaroňka](https://zpusteven.cz/pl/jaronkova-vila) · [Rožnovski park z altaną muzyczną](https://zpusteven.cz/pl/roznovsky-park)

Mapa okolicy

### Co warto wiedzieć przed drogą

#### O każdej porze i za darmo

Groby leżą na trawniku **dostępnym bez ograniczeń** przy kościele. Bez biletów wstępu, bez godzin otwarcia, bez kasy.

#### Tablica informacyjna na miejscu

Obok grobów stoi **drewniana tablica pod daszkiem** z opowieścią o portášach - dobry początek przed dalszym spacerem po wsi.

#### Miejsce pamięci

To **prawdziwy grób**, miejsce na cichą pamięć. Świece przy płytach to znak pamięci - lepiej ich nie ruszać i nie wchodzić na kamienie.

#### Portášské slavnosti

**W drugi weekend lipca** wieś ożywa tradycją portášską: pochód, zespoły folklorystyczne, jarmark i pokazy w strojach z epoki.

#### Najbliższe zaplecze

Gastronomia jest **w centrum wsi**, parę kroków stąd.

Na závěr

## Doplňující info a test znalostí

### Rychlá rekapitulace

**Kim byli portáši?**

Członkami zbrojnego oddziału, który od 1638 do 1830 roku pilnował granicy morawsko-węgierskiej, przełęczy i gór. Nazwa pochodzi od łacińskiego porta - brama.

**Kto jest pochowany w grobach przy kościele?**

W jednym Jiří Křenek, fojt z Bystřice i lajtnant portášów († 1791). Kto leży w drugim, nie wiadomo na pewno - podaje się jego żonę Marinę i syna Ondřeja.

**Co jest wykute na nagrobkach?**

Na obu ten sam napis: SMILVGTE SE NADEMNAV ASPON WI PRZATELE MOGI - zlitujcie się nade mną przynajmniej wy, przyjaciele moi. Werset z biblijnej Księgi Hioba.

**Dlaczego oddział portášów rozwiązano?**

W 1830 roku, głównie z powodu kosztów (ponad 67 tysięcy złotych reńskich przez ostatnie dwadzieścia lat) i spokojniejszą sytuację na pograniczu.

**Czy portáši istnieją jeszcze dziś?**

We współczesnej postaci tak - Valašský sbor portášský powstał w 2003 roku, a wieś co roku w drugi weekend lipca organizuje Portášské slavnosti.

---

Źródło: [Groby portášów w Valašskiej Bystřici](https://zpusteven.cz/pl/portasske-hroby) - zPusteven.cz. Cytując, podaj link do strony.
