O co chodzi
Ostatni widoczny ślad Tesli
Wieża kościelna przypomina Rožnov mieszczański, kominy Rožnov przemysłowy. Bez Tesli dzisiejsze miasto nie wyglądałoby tak, jak wygląda - osiedla, szkoły i obiekty sportowe wyrosły wokół zakładu.
Zabytek techniki z ery Tesli • Rožnov pod Radhoštěm
Kominy Tesli
Dwa kominy nad terenem dawnej Tesli, która zmieniła oblicze miasta
Najwidoczniejsza pamiątka po rožnovskiej Tesli
Dwa kominy fabryczne na zachodnim skraju Rožnova widać z dużej części miasta. Należą do terenu dawnej Tesli Rožnov.
Zakład po 1949 roku zmienił trzytysięczne miasteczko z uzdrowiskową przeszłością w miasto przemysłowe. W czasach największej świetności zatrudniał około dziewięciu tysięcy ludzi. Zakład przestał istnieć, teren i kominy stoją dalej.
Dostępność
Czynny zakład, do środka się nie wchodzi
Teren to działający ogrodzony zakład przemysłowy. Kominy widać z ulic wokół niego i z dużej części miasta; z bliska pokazują je zdjęcia 360° z drona i od podnóża kominów.
Na co zwrócić uwagę
Detale, których z ulicy nie widać
Galeryjki i drabiny wyższego komina, mur tego niższego - oraz daszki, które dziś kryją wyloty obu.
Historia Tesli Rožnov
Z niedokończonej przędzalni miasto lamp, kineskopów i układów scalonych
1948–1949
Zakład włókienniczy, który nigdy nie ruszył
Na ówczesnym skraju Rožnova budowała fabrykę firma włókiennicza ELITE - planowała tu wyrabiać pończochy. W listopadzie 1948 roku rząd zdecydował jednak przekazać niedokończone obiekty przedsiębiorstwu narodowemu TESLA; aktem założycielskim z 26 lipca 1949 roku powstała potem Tesla Rožnov.
Budowa szła szybko: pierwszy budynek przemysłowy zaczęto stawiać w styczniu 1949 roku i do końca tego samego roku już w nim produkowano i ogrzewano. Pierwszym wyrobem, który jesienią 1949 roku opuścił bramy fabryki, była wysokoprężna lampa rtęciowa do „słońc górskich“.
W zakładzie pracowało w pierwszym roku ponad 1 300 osób, w większości kobiet - nabór szedł jeszcze według pierwotnego planu włókienniczego.
Lata 50.–80.
Największa rewolucja od 350 lat
Lampy elektronowe do odbiorników radiowych ruszyły w Rožnovie w 1950 roku, a nowa produkcja od razu zażądała własnych techników: powstało tu technikum elektrotechniki próżniowej, słynna „vakuovka“, przez trzy dekady prestiżowa szkoła o znaczeniu ogólnokrajowym.
Zakład rósł razem z całą elektroniką: od lamp elektronowych przez kineskopy do telewizorów czarno-białych po diody germanowe i tranzystory. Potem przyszła produkcja krzemu monokrystalicznego, a na koniec układy scalone. Ostatnią wielką nowością była seryjna produkcja kineskopów kolorowych na licencji - jedyny program licencyjny w historii zakładu.
Razem z zakładem rosło miasto. Tesla budowała osiedla, szkoły, przedszkola i obiekty sportowe, a z Rožnova, który przed jej przyjściem miał około trzech tysięcy mieszkańców, zrobiła pięć razy większe miasto. W czasach największej świetności zatrudniała około dziewięciu tysięcy ludzi, z czego mniej więcej szóstą część stanowili absolwenci uczelni.
- lamp elektronowych rocznie w 1950 roku
- 2 mln
- pracowników w szczycie
- ≈ 9 000
- większe miasto niż przed Teslą
- 5×
Po 1990 roku
Koniec kolosa, nie zakładu
Po 1990 roku w nowych warunkach przyszedł początek końca: koncernowy kolos rozpadł się na szereg samodzielnych firm, a marka Tesla Rožnov w ciągu kilku lat zniknęła. Produkcja kineskopów, ostatni wielki program, skończyła się w 2008 roku. O tradycji „teslackiej“ przypomina wystawa „(NE)zapomenutá TESLA“, którą na 65. rocznicę zakładu przygotowało Valašské muzeum v přírodě.
Teren nie został pusty, dziś mieszczą się na nim dziesiątki firm. Do tradycji „teslackiej“ nawiązuje produkcja półprzewodników, jedna z największych w kraju.
Kominy zostały najwyższymi budowlami zakładu i razem z wieżą kościelną tworzą panoramę miasta. Pamiątką po przemysłowym stuleciu pozostają do dziś.
Kominy z bliska
Nierówna para nad zakładem
Betonowy, z galeryjkami i malowaniem ostrzegawczym
Niesie czerwono-białe pasy, trzy galeryjki z barierką i drabiny po płaszczu. To właśnie on tworzy sylwetkę miasta - widać go od rzeki, z osiedli i z okolicznych wzgórz. Imię nosi po Jaroslavie Horze, wieloletnim dyrektorze zakładu.
Smukły i murowany
Stoi tuż obok, z nieotynkowanego muru, bez galeryjek i wyraźnie starszy z wyglądu. Chowa się za wyższym sąsiadem - osobno widać go głównie z boku zakładu. Nazwany jest po Karlu Vanclu, pierwszym dyrektorze zakładu.
Kalendarium
Od pończoch, których nigdy nie zrobiono, do układów scalonych
Od przejęcia niedokończonej przędzalni w 1948 roku po dziś.
1948
Zakład zmienia właściciela
Rząd zdecydował przekazać niedokończone obiekty zakładu włókienniczego ELITE w Rožnovie przedsiębiorstwu narodowemu TESLA. Z planowanej produkcji włókienniczej nic nie wyszło.
1949
Tesla Rožnov i pierwszy wyrób
26 lipca aktem założycielskim powołana zostaje Tesla Rožnov. Jesienią bramy fabryki opuszcza pierwszy wyrób - lampa rtęciowa do słońc górskich.
1950
Lampy elektronowe
Rusza produkcja lamp elektronowych do odbiorników radiowych; 1 400 pracowników wytwarza ich ponad dwa miliony rocznie.
1951
„Vakuovka“
Powstaje technikum elektrotechniki próżniowej - przez ponad trzydzieści lat prestiżowa szkoła o znaczeniu ogólnokrajowym.
lata 50.
Kineskopy i pierwsze półprzewodniki
Do lamp dochodzą kineskopy do telewizorów czarno-białych (ich produkcja skończy się dopiero w 1990 roku), a w 1956 roku diody germanowe i tranzystory.
1959
Krzem
Zakład opanowuje produkcję krzemu monokrystalicznego - pierwsze monokryształy mają 20 mm średnicy. Potem przychodzą diody i tranzystory krzemowe.
1967
Układy scalone
Zaczyna się produkcja układów scalonych - od prostych analogowych po całe serie układów logicznych.
1984
Kineskopy kolorowe
Seryjna produkcja kolorowych kineskopów telewizyjnych na licencji zagranicznej - jedyny program licencyjny w historii zakładu.
1990
Początek końca
W nowych warunkach społecznych koncernowy zakład zaczyna rozpadać się na samodzielne firmy; marka Tesla Rožnov stopniowo znika.
2008
Koniec kineskopów
Kończy się produkcja kolorowych kineskopów - ostatni wielki program nawiązujący wprost do Tesli.
Dziś
Zakład żyje dalej
Na terenie mieszczą się dziesiątki firm, a do tradycji nawiązuje produkcja półprzewodników; kominy pozostają najwyższymi budowlami zakładu i częścią panoramy miasta.
Na závěr
Doplňující info a test znalostí
Rychlá rekapitulace
Czym są kominy Tesli?
To dwa kominy fabryczne na zachodnim skraju Rožnova - ostatnia widoczna pamiątka po dawnym zakładzie Tesla Rožnov, który między 1949 a 1990 rokiem zmienił trzytysięczne miasteczko w miasto przemysłowe z tysiącami pracowników.
Czy da się dojść do kominów?
Teren to ogrodzony zakład przemysłowy - do środka się nie wchodzi. Kominy widać z ulic wokół zakładu i z dużej części miasta; z bliska pokazuje je panorama 360° na tej stronie - dwa widoki z góry z drona i jeden od podnóża kominów.
Czy kominy jeszcze dymią?
Nie. Ich wyloty kryją dziś daszki. Pozostają najwyższymi budowlami zakładu i razem z wieżą kościelną tworzą panoramę miasta.
Co produkowano w Tesli Rožnov?
Kolejno wysokoprężne lampy rtęciowe, lampy elektronowe do odbiorników radiowych, kineskopy do telewizorów czarno-białych, tranzystory, a od 1967 roku układy scalone. Od 1984 roku na licencji także kolorowe kineskopy telewizyjne.
Co jest na terenie dzisiaj?
Dziesiątki firm. Do tradycji „teslackiej“ nawiązuje produkcja półprzewodników, jedna z największych w kraju.
Czy kominy mają imiona?
Tak - niższy nazywa się Karel (po pierwszym dyrektorze Karlu Vanclu), wyższy Jaroslav (po wieloletnim dyrektorze Jaroslavie Horze). Należały do centrali energetycznej zakładu.
Závěrečný kvíz
Otázka 1 z 3
Co miało pierwotnie powstawać na tym terenie, zanim dostała go Tesla?
Rysík→Kawałek wyżej jest quiz, spróbujemy?
Za kilka quizów dostanę okulary i poczuję się uczony.
Stopień: Domator. W paszporcie nie ma jeszcze żadnej pieczątki. Wystarczy odwiedzić dowolne miejsce, żeby zostać Pielgrzymem.
Beskidy i Wołoszczyznę Morawską można poznać z Rysíkiem albo bez niego. Rysík bardzo chce przy tym być. Czy zabrać go ze sobą i wykonywać z nim wyzwania, pozostaje wyborem każdego.