Pomnik poległych • grzbiet Jaworników • 1 055 m n.p.m.
Trzy krzyże za trzech poległych żołnierzy. Dwa nazwiska przybyły na pomniku dopiero po 77 latach.
Stratenec (po czesku Ztracenec) to płaski, odlesiony szczyt na głównym grzbiecie Jaworników, kawałek za granicą czesko-słowacką po stronie słowackiej. Stoją na nim trzy betonowe krzyże, drewniana wieża widokowa, wiata i kilka ławek.
Krzyże są tu za trzech żołnierzy 1. czechosłowackiego korpusu armijnego, którzy polegli 3 maja 1945 roku przy przekraczaniu granicy. Dwaj z nich mieli na pomniku zamiast nazwiska słowo „nieznany“ - aż do 2022 roku.
Dlaczego tu przyjść
Trzy krzyże z 1969 roku stoją za trzech poległych żołnierzy. Dwaj z nich byli na pomniku bezimienni - ich nazwiska dopisał tu po siedemdziesięciu siedmiu latach list nauczycielki z Velké Karlovice.
Kiedy przyjechać
Wokół rocznicy wyzwolenia Velké Karlovice odbywa się tu uroczystość Czechów i Słowaków; konkretny termin różni się rok od roku, warto sprawdzić go w gminach. Przez resztę roku szczyt jest ogólnie dostępny.
Czego nie pominąć
Przed dużą płytą leży mały kamień z lasów Makova z nazwiskami Rudolfa Mika i Ludvíka Somošiego. Jest celowo skromny, żeby nie zakłócać pomnika z 1969 roku - historia, która za nim stoi, skromna jednak nie jest.
Pomnik poległych, widok na dwa kraje i miejsce na przystanek
Pomnik wygląda na jedną całość, ale powstawał przez pół wieku - krzyże mówią o liczbie, płyta o wydarzeniu, a kamień przed nią o tym, że nawet po dziesięcioleciach da się niejedno naprawić.
Trójka betonowych krzyży różnej wysokości, spleciona w jedną bryłę na niskim stopniu. Trzony zdobią wykute linie, ramiona ma każdy krzyż na innej wysokości. Są trzy, bo polegli tu trzej żołnierze; pomnik powstał dwadzieścia cztery lata po wojnie.
Pierwotna płyta pomnika ma wykuty tekst: „Dne 3. května 1945 při osvobozování Velkých Karlovic zde, na Ztracenci, padli dva neznámí příslušníci 1. čs. armádního sboru a Andrej Rabčan, narozen 9. 11. 1922 v Drabsku.“
Przed płytą leży od maja 2022 roku niski kamień z lasów Makova. Wykuto na nim nazwiska dwóch pozostałych - wcześniej niezidentyfikowanych - żołnierzy i mały herb gminy Makov. Jest celowo niepozorny, żeby nie naruszyć starszego pomnika.
Dwie ławki na krawędzi zbocza
Polana opada na stronę morawską i dokładnie na jej krawędzi stoją dwie drewniane ławki - jedna z oparciem, druga bez. Widać z nich dolinę Vsetínskiej Beczwy i przeciwległy grzbiet gór Vsetínské vrchy, czyli kierunek, z którego w maju 1945 roku nadchodził tu front.
Miejsce ze stołem stoi naprzeciwko, przy skraju lasu, tuż obok wieży, a kawałek od pomnika jest jeszcze zadaszona wiata z ławką. Kawałek widoku zasłaniają jednak młode świerki; kto chce zobaczyć i drugą stronę granicy, musi wejść na wieżę.
Z ławki na krawędzi zbocza widok jest otwarty aż po horyzont.
Osiem metrów, które wystarczą, by przerosnąć las
Drewniana wieża widokowa z 2008 roku nie musi być wysoka - wystarczy, żeby przerosła młody las wokół polany. Mierzy osiem metrów, taras widokowy jest na pięciu, a na górę prowadzą dwadzieścia cztery schody. Mimo to jest to najwyżej położona wieża widokowa Jaworników.
Galeryjka wychodzi ponad korony drzew, więc widać z niej na obie strony granicy: po stronie morawskiej góry Vsetínské vrchy, a przy dobrej widoczności też Radhošť, Pustevny, Smrk i Lysą horę, po słowackiej Považí z górami Strážovské vrchy. Wieża jest ogólnie dostępna cały rok i bez biletu.
Z galeryjki widać ponad koronami na obie strony granicy.
Front przeszedł grzbiet w jedną noc. Dopisanie tego, kto przy tym zginął, zajęło siedemdziesiąt siedem lat.
1–2 maja 1945
1 maja 1945 roku ludzie w Velké Karlovice po raz pierwszy usłyszeli ostrzał artyleryjski zbliżającego się frontu. Grzbiet Jaworników trzymały wojska niemieckie, które od lata 1944 roku umacniały go okopami i punktami oporu; razem z nimi wycofywali się tędy też żołnierze węgierscy.
Oddziały 1. czechosłowackiego korpusu armijnego przebijały się ku grzbietowi od wschodu w deszczu i plusze. Atak w górę zalesionym zboczem na okopy to długa walka i granicy za pierwszym razem nie udało się przekroczyć.
Następnego dnia, 2 maja, po całodziennych walkach padło Papajské sedlo - najniższe miejsce grzbietu Jaworników, jakieś piętnaście kilometrów na zachód stąd. Część brygady dostała się wieczorem do doliny Kychová w Huslenkach i przecięła tym samym niemieckiemu oddziałowi w Karlovicach odwrót na Vsetín.
Grzbiet, którym dziś biegnie czerwony szlak, był w tych dniach linią frontu. Stratenec to jedno z miejsc, którędy się przez nią przechodziło.
Noc z 3 na 4 maja 1945 roku
W czwartek 3 maja zaczęły wyzwalać Karlovice oddziały sowieckie razem z 1. czechosłowackim korpusem armijnym. W dolinie rozgorzał pojedynek artyleryjski: atakujący ostrzeliwali główną drogę w Léskovém, niemieckie działa od szkoły w Podťatém odpowiadały. Niemcy we wsi już dzień wcześniej stracili jednak najkrótszą drogę odwrotu na Vsetín, a z okolicy przestały im wracać wysyłane patrole. Dowódca zarządził więc natychmiastowy odwrót: aż do siódmej wieczorem ciągnęły przez wieś kolumny żołnierzy niemieckich i węgierskich z dolin Léskové i Podťaté, jedyną pozostałą drogą do przysiółka Jezerné pod górą Soláň.
W nocy na 4 maja przekroczyła 3. brygada 1. czechosłowackiego korpusu armijnego granicę właśnie w rejonie Stratenca. Przy tym przejściu poległo trzech żołnierzy korpusu - gdzie dokładnie i w jakich okolicznościach, źródła nie mówią. O świcie brygada zeszła w dolinę Pluskovca i przed szóstą rano podjechało pod szkołę miejską pierwsze działo samobieżne: Velké i Malé Karlovice - wtedy dwie osobne wsie - były po sześciu latach okupacji wolne. Poległych pochowano 6 maja na cmentarzu w Karlovicach, nazwisko na nagrobku dostał jednak tylko jeden z nich.
1969
Krzyże przybyły na grzbiet w 1969 roku, dwadzieścia cztery lata po wojnie. Betonowy trójkrzyż przypomina walki wyzwoleńcze na grzbiecie; poległych było w nich znacznie więcej, pomnik wymienia jednak tych trzech, którzy zginęli wprost tutaj.
Tyle że wymienić dało się tylko jednego. Płyta podaje Andreja Rabčana, przy pozostałych dwóch stoi „dwaj nieznani żołnierze 1. czechosłowackiego korpusu armijnego“. Tak samo było na ich grobach w Velké Karlovice: „Neznámý vojín čsl. armády, padl 3. 5. 1945 na Javorníkách.“
Nie chodziło o niedbalstwo. W ostatnich dniach wojny chowano szybko, a dokumentów często brakowało. U wielu poległych nazwisko odnaleziono dopiero po dziesięcioleciach, u niektórych nigdy.
2021–2022
Nazwiska obu żołnierzy pojawiły się przy pracy nad książką Poslední výstřely (Milan Kopecký i Petr Sehnálek) o drodze 1. czechosłowackiego korpusu armijnego przez Morawy w maju 1945 roku. Autorzy znaleźli je w archiwach: Rudolf Miko i Ludvík Somoši, obaj z 4. batalionu 3. czechosłowackiej brygady.
Na znalezisko powołała się Marie Mikulcová, emerytowana nauczycielka z Velké Karlovice. Napisała do wójta Makova Martina Pavlíka list, że ci młodzi ludzie zasłużyli sobie na to, by przestać być nieznanymi. Wójt przyjechał do niej - spotkali się na cmentarzu w Karlovicach, gdzie leżą wszyscy trzej żołnierze.
Żeby nie naruszyć pomnika z 1969 roku, gmina uzgodniła z rzeźbiarzem Jozefem Šimkiem skromne rozwiązanie: niski kamień z lasów Makova, w nim wykute nazwiska i mały herb gminy. 8 maja 2022 roku, symbolicznie w 77. rocznicę wyzwolenia, wójt odsłonił go razem z Šimkiem i panią Mikulcovą wprost na Stratencu.
Dziś
Spotkanie przy Trzech Krzyżach ma już mocną tradycję: wokół rocznicy wyzwolenia Velké Karlovice wchodzą tu z obu stron granicy setki Czechów i Słowaków. Najkrótsze dojście prowadzi od osady Kasárne - ostatnie cztery kilometry idzie się grzbietem.
Kalendarium
Od pierwszych strzałów nad Karlovicami w maju 1945 roku po dodatkową płytę odsłoniętą w 2022 roku.
1. 5. 1945
Ludzie w Velké Karlovice słyszą pierwszy ostrzał artyleryjski. 1. czechosłowacki korpus armijny przebija się w deszczu ku grzbietowi Jaworników umocnionemu okopami; granicy za pierwszym razem nie przekroczy.
2. 5. 1945
Po całodziennych walkach pada Papajské sedlo. Część brygady dostaje się do Huslenek i przecina niemieckim oddziałom odwrót na Vsetín.
3. 5. 1945
Zaczyna się wyzwalanie Karlovic. Przy przekraczaniu granicy na Stratencu giną trzej żołnierze - Andrej Rabčan, Rudolf Miko i Ludvík Somoši.
4. 5. 1945
W nocy 3. brygada wkracza na teren Velké Karlovice w rejonie Stratenca; przed szóstą rano po sześciu latach okupacji jest po wszystkim.
6. 5. 1945
Wszyscy trzej polegli zostają uroczyście pochowani w Velké Karlovice. Na nagrobku ma nazwisko tylko Andrej Rabčan.
1969
Na szczycie powstaje betonowy pomnik w kształcie trzech krzyży z płytą, która wymienia jednego żołnierza, a dwóch określa jako nieznanych.
2008
Obok pomnika wyrasta drewniana wieża widokowa - najwyżej położona wieża widokowa Jaworników. Powstała w transgranicznym projekcie szlaku turystycznego.
8. 5. 2022
Symbolicznie w 77. rocznicę wyzwolenia gmina Makov odsłania dodatkowy kamień z nazwiskami Rudolfa Mika i Ludvíka Somošiego.
dziś
Wokół rocznicy wyzwolenia Velké Karlovice odbywa się przy krzyżach uroczystość, na którą przychodzą setki ludzi z obu stron granicy.
Paszport beskidzki
Czy to wizyta na żywo?
Cyfrowa wizyta w tym miejscu jest już zapisana w paszporcie beskidzkim. Pieczątkę fizycznej wizyty można odebrać na miejscu przyciskiem poniżej.
Przeglądarka po kliknięciu jednorazowo zapyta o położenie; weryfikacja odbywa się offline na urządzeniu i nigdzie nie jest wysyłana.
Górska osada i ośrodek na grzbiecie. Stąd prowadzą dwie znakowane drogi: żółta przez przełęcz Gežov (krótsza, 4,3 km) i zielona do Bútorek z włączeniem w czerwony przez szczyt Veľký Javorník (5 km).
Przełęcz z drewnianą wiatą na grzbiecie. Stąd trasa idzie już czerwonym szlakiem na zachód, łąkami z widokami na stronę morawską.
Szczytowa polana z Trzema Krzyżami, wieżą widokową, wiatą i ławkami. Szlak grzbietowy biegnie dalej na szczyt Malý Javorník i do Bumbálki.
Od strony czeskiej idzie się z Velké Karlovice: zielonym przez Bukovinę, a potem jakiś kilometr czerwonym na wschód, albo z Podťatégo przez przełęcz Gežov. Od strony słowackiej prowadzi na szczyt też żółty od Podjavorníka.
Szczyt i wieża są ogólnie dostępne przez cały rok, bez biletu i bez godzin otwarcia. Ostatni odcinek zawsze idzie się pieszo.
Krzyże to pomnik trzech poległych mężczyzn; pochowani są na dole w Velké Karlovice.
Tysiąc metrów nad poziomem morza oznacza wiatr, mgłę i szybkie zmiany pogody. Widoki na Radhošť i Lysą horę działają tylko przy dobrej widoczności - a cienia na polanie prawie nie ma.
Przy wieży jest zadaszona wiata i miejsce ze stołem. Bufet i toalety są w osadzie Kasárne, cztery kilometry grzbietem.
Czerwony szlak grzbietowy zmienia się zimą w ratrakowaną trasę biegową - jest częścią Beskydsko-javornícké magistrály.
Szczyt leży po stronie słowackiej, a droga do niego kopiuje linię graniczną - telefon po drodze najpewniej przełączy się na sieć słowacką.
Za każdego z żołnierzy, którzy 3 maja 1945 roku polegli tu przy przekraczaniu granicy podczas wyzwalania Velké Karlovice. Betonowy pomnik w kształcie trzech krzyży powstał w 1969 roku.
Andrej Rabčan (urodzony 9. 11. 1922 w Drábsku koło Brezna nad Hronom), Rudolf Miko (urodzony 13. 8. 1921 w Tolčemeši w okolicach Sabinova) i Ludvík Somoši. Wszyscy trzej byli Słowakami z 1. czechosłowackiego korpusu armijnego i są pochowani na cmentarzu w Velké Karlovice.
Odnaleźli je w archiwach autorzy książki Poslední výstřely. Marie Mikulcová, emerytowana nauczycielka z Velké Karlovice, napisała o tym do wójta Makova; gmina kazała potem wykuć dodatkowy kamień, odsłonięty 8 maja 2022 roku.
Szczyt leży po stronie słowackiej grzbietu, na styku katastrów Makova i Papradna, ledwie parę kroków od granicy czesko-słowackiej przy Velké Karlovice. Chodzi się do niego z obu krajów.
Pieszo szlakiem grzbietowym. Najkrótsza droga prowadzi z osady Kasárne żółtym przez przełęcz Gežov (4,3 km, jakieś 1:30 h), dłuższa z Kasárne przez szczyt Veľký Javorník zielonym i czerwonym (5 km). Od strony czeskiej idzie się z Velké Karlovice przez Bukovinę albo z Podťatégo.
Drewniany podwójny krzyż na szczycie Veľký Javorník (1 071,5 m n.p.m.), najwyższej góry Jaworników, jakieś 2,5 km na wschód czerwonym szlakiem. Z pomnikiem na Stratencu nie ma związku - to krzyż szczytowy.
Tak, drewniana wieża z 2008 roku jest ogólnie dostępna przez cały rok, bez biletu. Mierzy osiem metrów, taras widokowy jest na pięciu, a prowadzą do niego dwadzieścia cztery schody.
Otázka 1 z 5
Rysík→Za kilka quizów dostanę okulary i poczuję się uczony.
Stopień: Domator. W paszporcie nie ma jeszcze żadnej pieczątki. Wystarczy odwiedzić dowolne miejsce, żeby zostać Pielgrzymem.
Beskidy i Wołoszczyznę Morawską można poznać z Rysíkiem albo bez niego. Rysík bardzo chce przy tym być. Czy zabrać go ze sobą i wykonywać z nim wyzwania, pozostaje wyborem każdego.
Najwyższa góra pasma kawałek dalej
Szczyt z drewnianym krzyżem dwuramiennym stoi dwa i pół kilometra na wschód - szesnaście metrów wyżej i cały po stronie słowackiej.
Přejít na stránku →Punkt wyjścia i pięćsetletnia saga granicy
Osada, z której wychodzi się na Stratenec - i o którą Morawy z Węgrami przeciągały się przez pięć stuleci.
Přejít na stránku →
Granica czytelna z kamienia
Dwadzieścia kilometrów dalej, na Trojačce, stoi kamień graniczny z 1906 roku z nazwami trzech terytoriów.
Přejít na stránku →
Wojna o grzbiet rok wcześniej
Pomnik w przełęczy Makovský průsmyk przypomina przejście brygady partyzanckiej im. Jana Žižki na Morawy we wrześniu 1944 roku.
Přejít na stránku →