Pomnik 1. czechosłowackiej brygady partyzanckiej im. Jana Žižki • Makovský průsmyk • 801 m n.p.m.
Brązowy strażnik granicy, przez którą we wrześniu 1944 roku przebiła się brygada Jana Žižki.
W przełęczy Makovský průsmyk, gdzie droga od Velké Karlovice przechodzi na Słowację, stoi od 1975 roku brązowy partyzant - pomnik przejścia 1. czechosłowackiej brygady partyzanckiej im. Jana Žižki na Morawy. Rzeźba, kamień graniczny i dwie dedykacje w dwóch językach.
Granicę przekracza się dziś bez zatrzymania; we wrześniu 1944 roku o nią walczono.
Dlaczego tu przyjść
Brązowy partyzant stoi wprost na granicy czesko-słowackiej - w przełęczy, którą we wrześniu 1944 roku przebijała się na Morawy 1. czechosłowacka brygada partyzancka im. Jana Žižki. Dedykację ma po czesku i po słowacku.
Kiedy przyjechać
Miejsce jest ogólnie dostępne przez cały rok. Pod koniec sierpnia odbywa się przy pomniku uroczystość w rocznicę SNP z gośćmi z obu republik.
Czego nie pominąć
Warto przeczytać obie dedykacje. Górna czeska nosi datę 25. 9. 1944 - dzień walki o przełęcz. Przy drodze stoi zaś kamień z tablicą przełęczy Makovský průsmyk, ufundowany przez gminę Velké Karlovice.
Místo pro 360° prohlídku - doplní se později.
Kontekst
W marcu 1939 roku nazistowskie Niemcy zajęły ziemie czeskie i utworzyły Protektorat Czech i Moraw. Słowacja stała się formalnie samodzielnym, w rzeczywistości jednak zależnym od Niemiec państwem. Przyszło sześć lat okupacji, wojny i terroru.
Przeciw niemieckiej okupacji podniósł się ruch oporu: walka o wypędzenie okupantów i powrót wolnej Czechosłowacji. Jego najtwardszą, zbrojną część tworzyli partyzanci - bojownicy, którzy ukrywali się w górach i stamtąd napadali na niemieckie oddziały, niszczyli ich sprzęt i zbierali wiadomości. Przeżyli tylko dzięki pomocy miejscowych ludzi, którzy dawali im jedzenie, dach i informacje - i ryzykowali za to życie.
Rozstrzygający przełom przyszedł w sierpniu 1944 roku, kiedy wybuchło Słowackie Powstanie Narodowe. Dowództwo sowieckie zaczęło wtedy zrzucać na Słowację grupy organizacyjne, które miały rozszerzyć ruch oporu i na Protektorat Czech i Moraw. Jedna z nich ruszyła przez góry na Morawy - i właśnie jej historię trzyma ten pomnik.
Kto
Partyzanci działali na tyłach wroga poza regularną armią. Opierali się na pomocy miejscowych - bez nich by w górach nie przetrwali.
Przeciw czemu
Od 1939 roku ziemiami czeskimi władały nazistowskie Niemcy. Ruch oporu dążył do końca okupacji i odbudowy Czechosłowacji.
Jak
Niszczyli tory, sprzęt i zapasy, napadali na mniejsze oddziały i zbierali wiadomości. Wiązali tym siły, których potem brakowało na froncie.
Dlaczego tutaj
Grzbiet beskidzki dawał osłonę i łączył Słowację z Morawami. Przełęcz była jedną z dróg, którymi ruch oporu przechodził przez granicę.
Od nocnego desantu na Słowacji przez walkę o przełęcz po pomnik, który dwa kraje przekazały sobie w darze.
Skąd się wzięli
Pod koniec sierpnia 1944 roku koło Sklabini w Turcu, kawałek od Martina, wylądował sowiecki desant o kryptonimie Žižka II - 21 mężczyzn i kobiet. Dowodził nim słowacki podporucznik Ján Ušiak, szefem sztabu był kapitan Armii Czerwonej Dajan Bajanowicz Murzin. Jego zadaniem było wesprzeć wprost na miejscu świeżo wybuchłe Słowackie Powstanie Narodowe.
6 września przyszedł jednak nowy rozkaz: opuścić Turiec i przez góry Kysuc przebić się aż do granicy morawskiej, a ruch oporu rozszerzyć i na Morawy. Droga trwała dziesięć dni - grupa po drodze rosła o ochotników i po przekroczeniu Wagu liczyła 315 osób. W połowie września dotarła do granicy i przez kilka dni badała ją z bliska, zanim spróbowała przejść w całości.
Koniec sierpnia
Desant koło Sklabini
6 września
Rozkaz: przesunięcie na Morawy
16–21 września
Rozpoznanie przy granicy
25 września
Próba przejścia w całości
28/29 września
Pierwsza grupa na Morawach
25 września 1944
25 września 1944 roku oddział spróbował przekroczyć strzeżoną granicę protektoratu w całości - tutaj, w przełęczy Makovský průsmyk. Po ciężkich walkach z niemieckimi oddziałami musiał cofnąć się z powrotem na Słowację. Data 25. 9. 1944 wykuta na cokole wiąże się właśnie z tym dniem.
Sztab zmienił potem taktykę. Oddział podzielił się na mniejsze grupy, które przenikały przez grzbiet z pomocą miejscowych stopniowo. Jako pierwsza przeszła w nocy z 28 na 29 września jakieś sześćdziesięcioosobowa grupa prowadzona przez Murzina. Do połowy października przebiły się na Morawy i kolejne - w tym ta Ušiaka.
„Bojovníkům 1. čs. partyzánské brigády Jana Žižky · 25. 9. 1944“dedykacja wykuta na tarasie pomnika
Jesień 1944
Po przekroczeniu granicy oddział stał się najsilniejszą jednostką partyzancką na terenie protektoratu. Zaczepił się w Beskidzie Śląsko-Morawskim i przetrwał nawet rozległą nazistowską operację przeciwpartyzancką Tetřev. Drugiego listopada 1944 roku wróg napadł jednak na sztab pod Čertovým mlýnem. Ciężko ranny Ušiak dzień później w okrążeniu w Čeladnej popełnił samobójstwo, żeby nie dostać się do niewoli. Dowództwo przejął Murzin, a oddział przerósł w brygadę, której grupy działały od Vsetína po Vyškov.
1975
Pomnik powstał na 30. rocznicę wyzwolenia republiki. Pieniądze na budowę złożyło kilka gmin z okolic Vsetína, a stawiali go ochotnicy w ramach akcji Z. Odsłonięto go w 1975 roku.
Ścianę tarasu wypełnia napis: „Pamätník bojovej družby Čechov, Slovákov a sovietskych partizánov v Slovenskom národnom povstaní roku 1944“. Pod nim otwiera się przestrzeń zamknięta metalowymi wrotami.
Nad tym tarasem ze schodami stoi sama rzeźba. Całość widać już z drogi.
Po podziale państwa
Pomnik stoi na terenie słowackiego Makova, zarządzało nim jednak miasto Vsetín - także po podziale Czechosłowacji. Na remonty zabytku za granicą nie mogło ono jednak czerpać dotacji. Zarazem do miejsca, gdzie zaglądali czasem wandale, było z Vsetína daleko.
W 2013 roku Vsetín pomnik dlatego podarował gminie Makov. Z pomnika zarządzanego przez granicę zrobiło się miejsce, gdzie oba kraje się spotykają: co roku pod koniec sierpnia Czesi i Słowacy wspominają tu wspólnie poległych.
Kamień graniczny
Kamień z płaskorzeźbą stoi w trawie przy drodze, parę kroków od rzeźby. Nosi napis o ważnym przejściu granicznego grzbietu z widokiem w doliny po obu stronach - ufundowała go gmina Velké Karlovice, sąsiadka z drugiej strony grzbietu.
Kalendarium
Od desantu na Słowacji w sierpniu 1944 roku po przekazanie pomnika Makovowi.
sierpień 1944
Koło Sklabini niedaleko Martina ląduje 21-osobowa grupa prowadzona przez Jána Ušiaka, szefem sztabu jest Dajan B. Murzin.
25. 9. 1944
Oddział próbuje przejść strzeżoną granicę w całości. Po ciężkich walkach cofa się z powrotem na Słowację - datę nosi napis na pomniku.
29. 9. 1944
W nocy z 28 na 29 września przenika przez grzbiet jakieś 60-osobowa grupa prowadzona przez Murzina; do połowy października idą za nią kolejne.
3. 11. 1944
Dzień po napadzie na sztab pod Čertovým mlýnem umiera ciężko ranny Ján Ušiak w okrążeniu w Čeladnej - własną ręką, żeby nie dostać się do niewoli.
1945
Pod dowództwem Murzina oddział przerasta w najsilniejszą brygadę partyzancką w ziemiach czeskich; jej grupy działają od Vsetína po Vyškov.
1975
Na 30. rocznicę wyzwolenia republiki. Pieniądze złożyły gminy z okolic Vsetína, stawiali ochotnicy w akcji Z, rzeźbę stworzył Josef Malejovský.
2013
Vsetín, który zarządzał pomnikiem także po podziale Czechosłowacji, podarował go gminie Makov, na której terenie zabytek stoi.
uroczystość w rocznicę SNPDokładny termin ogłasza co roku gmina Makov.
Raz w roku pomnik ożywa: składanie wieńców i kwiatów, hymny państwowe, przemówienia gości - tak wygląda coroczna uroczystość, którą przy pomniku organizuje gmina Makov. Przypomina się przy niej ofiary drugiej wojny światowej.
Zjeżdżają się goście i delegacje z Czech, Słowacji i z zagranicy: świadkowie tamtych czasów i weterani wojenni, przedstawiciele ruchu antyfaszystowskiego, samorządów i organizacji partnerskich.
Brązową rzeźbą partyzanta (autor Josef Malejovský, architekt Bedřich Hanák) na kamiennym cokole, odsłoniętą w 1975 roku na 30. rocznicę wyzwolenia republiki. Przypomina 1. czechosłowacką brygadę partyzancką im. Jana Žižki.
Ze Sklabini niedaleko Martina, gdzie w sierpniu 1944 roku wylądowała 21-osobowa grupa prowadzona przez Jána Ušiaka (szef sztabu Dajan B. Murzin).
25 września 1944 roku - oddział spróbował przejść strzeżoną granicę w całości, po ciężkich walkach cofnął się z powrotem na Słowację. W nocy z 28 na 29 września przeniknęła potem przez grzbiet jakieś 60-osobowa grupa prowadzona przez Murzina.
Od 2013 roku do gminy Makov na Słowacji, na której terenie stoi. Do tego czasu zarządzało nim przez granicę miasto Vsetín.
Osobnym kamieniem z płaskorzeźbą i tablicą pamiątkową, ufundowanym przez gminę Velké Karlovice na przypomnienie ważnego przejścia granicznego grzbietu.
W ostatnim tygodniu sierpnia, w rocznicę Słowackiego Powstania Narodowego - Czesi i Słowacy wspominają tu wspólnie poległych. Konkretny dzień wyznacza gmina Makov.
Otázka 1 z 4
Rysík→Za kilka quizów dostanę okulary i poczuję się uczony.
Stopień: Domator. W paszporcie nie ma jeszcze żadnej pieczątki. Wystarczy odwiedzić dowolne miejsce, żeby zostać Pielgrzymem.
Beskidy i Wołoszczyznę Morawską można poznać z Rysíkiem albo bez niego. Rysík bardzo chce przy tym być. Czy zabrać go ze sobą i wykonywać z nim wyzwania, pozostaje wyborem każdego.
Walka o przełęcz to tylko jeden rozdział partyzanckiego ruchu oporu w Beskidach. Kolejne jego ślady są w tych miejscach.
Spalona za pomoc partyzantom
Mieszkańcy Greguší ukrywali uzbrojenie zrzucone dla partyzantów z oddziału Jana Žižki - Niemcy je znaleźli i 13 grudnia 1944 roku spalili osadę. Oparła się tylko drewniana dzwonnica.
Přejít na stránku →
Pomniki przy drodze pod górą
Lasy pod Kněhyně kryły bunkry tej samej brygady. Znakowana droga do dziś mija kamień z tablicą i mogiłę partyzantki Růženy Valentovej.
Přejít na stránku →
W przełęczy między górami
Resztki chaty myśliwskiej lasów arcybiskupich w przełęczy między Kněhyní a Čertovým mlýnem - w okolicznych bunkrach ukrywała się jesienią 1944 roku ta sama brygada.
Přejít na stránku →