Pomnik przyrody • Horní Bečva • 510–520 m n.p.m.
Łąka, którą omal nie zabiła własna ochrona.
Przy drodze z Prostřední Bečvy na Pustevny, w dolinie potoku Kněhyně, leży hektar mocno podmokłej łąki torfowej. Chroniona jest od 1952 roku przez mięsożerną rosiczkę okrągłolistną, która miała tu wtedy jedyne znane stanowisko w regionie Pobečví. Ochrona paradoksalnie zniszczyła tu to, co miała chronić - łąka zaczęła zarastać, a rosiczka z niej zniknęła. Dopiero powrót koszenia i wypasu sprowadza ją według opiekunów w ostatnich latach z powrotem.
Po co tu iść
Mieczyk dachówkowaty rósł kiedyś na wszystkich wilgotnych łąkach Wołoszczyzny Morawskiej, dziś jest rzadki i chroniony. Pod Juráškou kwitną go wciąż dziesiątki, w niektórych latach cały fioletowy dywan.
Kiedy przyjechać
W tym czasie kwitną mieczyki i storczyki naraz - łąka jest najładniejsza. Kruszczyk błotny dołącza jeszcze w lipcu.
Co wiedzieć
Łąka leży kawałek od szosy, poza znakowanymi trasami. To podmokłe mokradło - warto patrzeć od skraju.
Rezerwat powstał przez jedną roślinę. Minęły dziesięciolecia, nim okazało się, co ją na łące naprawdę trzyma.
Dlaczego powstało
Łąka Pod Juráškou leży na dnie doliny potoku Kněhyně, pod stromym zalesionym zboczem wzgórza Juráška (także Kotelnice), od którego nosi nazwę. Podłoże tworzą ciężkie iły glejowe, które wody nie przepuszczą - i tak powstaje tu trwale podmokła łąka torfowa.
W czasie wojny i parę lat po niej mokradło było pełne roślin, które gdzie indziej znikały. Najrzadszą z nich była rosiczka okrągłolistna, drobna mięsożerna roślina, która lepkimi liśćmi łapie owady. W 1952 roku miała tu jedyne znane stanowisko w całym regionie Pobečví - i właśnie przez nią miejsce ogłoszono chronionym.
Tyle że rosiczka ani mieczyk nie rosły tu wbrew ludziom, ale dzięki nim. Wilgotną łąkę przez pokolenia trzymało koszenie i wypas; ta uboga, otwarta, roztratowana gleba była dokładnie tym, czego takie rośliny potrzebują. Okazało się to dopiero wtedy, kiedy ludzie odeszli.
Ochrona, która dusiła
Po ogłoszeniu ochrony stało się coś, co dziś brzmi jak paradoks: państwowa ochrona przyrody zakazała tu wypasu, żeby zwierzęta nie zadeptały rzadkich gatunków. Łąka przestała być spasana i porządnie koszona, i została odłogiem. Razem z odwodnieniem okolicznych gruntów uruchomiło to dokładnie to, czemu ochrona miała zapobiec. Łąkę opanowały wysokie zioła, zaczęły ją zarastać nalot drzew i krzewów, a różnorodność się ulatniała - włącznie z tymi najrzadszymi gatunkami. Rosiczka, przez którą cała ochrona powstała, zniknęła z łąki całkowicie.
Jak się to wypaczyło
1952
Ogłoszenie terenu chronionego przez rosiczkę okrągłolistną - jedyne stanowisko w regionie Pobečví.
po ogłoszeniu
Wypas zakazany z obawy o rzadkie gatunki, koszenie ustaje. Grunt zostaje odłogiem.
odwodnienie okolicy
Melioracje okolicznych gruntów obniżają poziom wody. Mokradło zaczyna wysychać.
sukcesja
Łąkę opanowują wysokie zioła i nalot drzew. Niskie i światłolubne gatunki nie mają szans.
połowa lat 90.
Rosiczki okrągłolistnej nie ma już na łące - dokładnie tej rośliny, przez którą wszystko chroniono.
Powrót rąk i kopyt
Od lat 90. to się odwraca. Teren chroniony znowu jest regularnie koszony i usuwa się z niego nalot; dla rozmnażania płazów wykopano tu kilka sadzawek. Łąka dostała z powrotem to, co jej ludzie przez pokolenia dawali.
W ostatnich latach doszedł też wypas owiec, który sprowadziło tu stowarzyszenie ČSOP Salamandr - to samo, które łąką się opiekuje. Dziś już wiemy, że dawny zakaz wypasu był pomyłką. Wiele roślin nie obejdzie się bowiem bez rozdeptanej gleby - w zwartej darni nasiono się nie przyjmie.
Powoli wraca więc i to, przez co teren chroniony powstał. Rosiczka okrągłolistna, przez dziesięciolecia niewidziana, znowu zaczyna się tu według opiekunów pojawiać. Podobny los - mokradło, które omal nie zniszczyło odwodnienie i koniec gospodarowania - spotkał też niedaleką Kudlačenę i pomnik przyrody Poskla. Na obu rosiczka zniknęła całkowicie i na razie nie wróciła.
Lokatorzy mokrej łąki
Łąka Pod Juráškou należy do związku łąk wilgotnych Calthion. Obok mieczyka i storczyków rośnie tu całe towarzystwo mokradłowe - knieć, wiązówka, firletka, wełnianka. Rosiczka na końcu rzędu pokazuje, jak krucha ta równowaga jest - i że stracona roślina może wrócić.
Kwitnąca wilgotna łąka związku Calthion - kwitnie od maja do początku lata. Storczyki są chronione ustawą: nie zrywać, nie wykopywać i nie deptać runa.
Kogo i co tu spotkać
Gladiolus imbricatus
Mieczyk ma najbardziej rzucający się w oczy kwiatostan łąki - purpurowy, na smukłej łodydze. Na początku lata kwitną go tu dziesiątki, w dobry rok cały dywan. Poza chronionymi łąkami w okolicy raczej się go nie spotka.
Foto: Dr. Killer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Dactylorhiza maculata subsp. transsilvanica
Pod Juráškou to jedno z nielicznych dziś udokumentowanych stanowisk tego podgatunku w całych Czechach. Kukułka ma jasnoróżowy kłos z plamistymi liśćmi i kwitnie w czerwcu.
Foto: Dominicus Johannes Bergsma, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Dactylorhiza fuchsii
Najliczniejszy tutejszy storczyk - jasnoróżowy kłos z ciemniejszym rysunkiem na warżce, liście bywają plamiste. Kwitnie w czerwcu.
Foto: Uoaei1, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Dactylorhiza majalis
Kukułka ma gęsty, mocno fioletowy kłos i ciemno plamiste liście. Kwitnie od maja - kto przyjdzie w maju i czerwcu, ma największą szansę ją zastać.
Foto: Jörg Hempel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 DE
Epipactis palustris
Kruszczyk to storczyk mokradeł o biało-różowych kwiatach z purpurowym rysunkiem. Kwitnie w czerwcu i lipcu, czyli nieco później niż pozostałe, i rośnie wprost w podmokłych miejscach.
Foto: Bernd Haynold, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Crex crex
Zagrożony ptak wilgotnych łąk, którego się słyszy, ale prawie nigdy nie widzi - samiec o zmierzchu wytrwale skrzypi „krek-krek“. Przetrwa tylko tam, gdzie kosi się późno i oszczędnie.
Foto: Triinupohlak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0Najbardziej mokre zakątki i wykopane sadzawki. Równowaga jest krucha: wystarczy, że zrobi się sucho, a gatunek, który był tu zwyczajny, znika - jak dowodzi los rosiczki.
Kogo i co tu spotkać
Eriophorum angustifolium
Poznać ją z daleka po białych kępkach, które latem wyglądają jak śnieg w trawie. Rośnie w miejscach trwale mokrych - to pewny znak, że torf wciąż działa.
Foto: Kim Hansen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Ichthyosaura alpestris
Wiosną jest w sadzawkach - samiec ma w porze rozmnażania niebieskie boki i jaskrawopomarańczowy brzuch. Resztę roku ukrywa się na lądzie pod kamieniami i drewnem. To przez nią kopano tu sadzawki.
Foto: Anevrisme, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bombina variegata
Mała żabka płytkich sadzawek. Rozpoznaje się ją raczej po głosie - cichym „unk, unk“ - i po żółto-czarnym brzuchu, który pokazuje przy zagrożeniu.
Foto: Christian Fischer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zootoca vivipara
Drobna brązowa jaszczurka, którą widuje się, jak wygrzewa się na skraju łąki. Jak mówi nazwa, rodzi żywe młode - to przystosowanie do chłodniejszych i wilgotniejszych położeń.
Foto: Charles J. Sharp, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WracaDrosera rotundifolia
Mięsożerna roślina, przez którą teren chroniony powstał. Po dziesięcioleciach bez wypasu i koszenia zniknęła z łąki całkowicie; według opiekunów w ostatnich latach znowu zaczyna się pojawiać. Okrągłe liście niosą lepkie gruczołowate włoski, w które łapie owady.
Foto: Migas, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0Zdjęcia poszczególnych gatunków pochodzą z Wikimedia Commons (autor i licencja przy zdjęciu) - pokazują gatunek, nie konkretną roślinę czy zwierzę z Pod Juráškou.
Kalendarium
1952
Obwieszczeniem z 21 stycznia 1952 roku powstaje teren chroniony Pod Juráškou. Powód jest jeden: rosiczka okrągłolistna, która ma tu jedyne znane stanowisko w regionie Pobečví.
po ogłoszeniu
Żeby rzadkie gatunki nie ucierpiały, wypas zostaje zakazany, a łąka przestaje być uprawiana. Zostaje odłogiem.
melioracje okolicy
Melioracje w okolicy obniżają poziom wody. Razem z końcem gospodarowania następują zasadnicze zmiany roślinności - wchodzą wysokie zioła i nalot.
połowa lat 90.
Roślina, przez którą ochrona powstała, bez ingerencji zniknęła z łąki całkowicie.
1988
Teren zostaje ogłoszony ponownie (obwieszczenie z 29 listopada 1988 roku); dziś prowadzony jest jako pomnik przyrody (kod ÚSOP 321).
od lat 90.
Powierzchnia znowu jest regularnie koszona, usuwa się nalot i wykopano sadzawki dla płazów.
w ostatnich latach
Stowarzyszenie ČSOP Salamandr sprowadza tu wypas owiec - ich kopyta naruszają glebę, czego wiele rzadkich gatunków potrzebuje. Według opiekunów zaczyna się pojawiać i rosiczka.
dziś
Hektar mokradła, które przetrwa tylko tak długo, dopóki ludzie je koszą i spasają. W czerwcu kwitną tu dywany mieczyków i storczyków.
Przez mięsożerną rosiczkę okrągłolistną, która miała tu w 1952 roku jedyne znane stanowisko w regionie Pobečví.
Ochrona zakazała wypasu z obawy, żeby zwierzęta nie uszkodziły roślin, a łąka przestała być koszona. Razem z odwodnieniem okolicy spowodowało to zarastanie i wysychanie - rosiczka z łąki zniknęła całkowicie.
Kopyta naruszą glebę i zrobią odsłonięte miejsca, w których przyjmą się nasiona rzadkich gatunków. Bez tego naruszenia wiele roślin nie ma się gdzie rozprzestrzenić.
W czerwcu i na początku lipca, kiedy naraz kwitną dzikie mieczyki i storczyki.
Otázka 1 z 5
Rysík→Za kilka quizów dostanę okulary i poczuję się uczony.
Stopień: Domator. W paszporcie nie ma jeszcze żadnej pieczątki. Wystarczy odwiedzić dowolne miejsce, żeby zostać Pielgrzymem.
Beskidy i Wołoszczyznę Morawską można poznać z Rysíkiem albo bez niego. Rysík bardzo chce przy tym być. Czy zabrać go ze sobą i wykonywać z nim wyzwania, pozostaje wyborem każdego.